Przejdź do treści głównej

Historia festiwalu

Międzynarodowy Festiwal Teatralny Bez Granic (do 2004 pod nazwą Na Granicy) powstał z potrzeby budowania mostów porozumienia w regionie, w którym jest to szczególnie potrzebne ze względu na skomplikowaną przeszłość i niekiedy żywe do dzisiaj stereotypy na temat sąsiadów.

Inicjatywa zrodziła się u progu wolności, kiedy Polska i ówczesna Czechosłowacja wracały do rodziny państw demokratycznych. Kiedy cieszyńscy aktywiści Solidarności Polsko-Czechosłowackiej i członkowie Forum Obywatelskiego w Czeskim Cieszynie postanowili podjąć wspólne działania kulturalne, Jakub Mátl (czeski filozof, uczeń Jana Patočki) i Jerzy Kronhold (poeta Nowej Fali i dramatopisarz) zaproponowali zorganizowanie wspólnego festiwalu teatralnego.

Pierwszy (w 1990 roku) był poświęcony prezentacji polskich i czechosłowackich wystawień sztuk Václava Havla. Kolejne rozwinęły się w międzynarodowy festiwal, który nie tylko prezentuje najciekawsze przedstawienia teatralne, przekraczając granice estetyk, konwencji i gatunków, ale także wiele dodatkowych działań, takich jak konferencje, wystawy, dyskusje, warsztaty, koncerty, przeglądy teatrów dziecięcych i młodzieżowych, czytania sztuk, „pociąg teatralny” we współpracy z festiwalem Dream Factory w Ostrawie itp. Na festiwalu oprócz spektakli z krajów grupy wyszehradzkiej pojawiają się przedstawienia i artyści z innych krajów (Austria, Ukraina, Niemcy, USA).

Znaczenie festiwalu podkreśliło przed laty spotkanie ministrów kultury krajów wyszehradzkiej „czwórki” z okazji dziesiątej edycji imprezy, honorowe patronaty ministrów, ambasadorów, konsulów i narodowych centrów kultury z poszczególnych krajów, a także wsparcie, jakie uzyskuje z krajowych i międzynarodowych funduszy.

Sukces pierwszych festiwali dał początek innym polsko-czeskim działaniom kulturalnym, takim jak Festiwal SPCz, przegląd filmowy Kino na Granicy, prestiżowe wystawy, cykl konferencji Dialogi Havlowskie czy ostatnio interdyscyplinarny projekt Dux Poloniae Baptizatur. Stał się też inspiracją dla międzynarodowych działań, takich jak Święto Trzech Braci, Dekada Muzyki Organowej, Chóralnej i Kameralnej czy Strašidla na Zámku, bez których trudno dzisiaj wyobrazić sobie kalendarz kulturalny Cieszyna i Czeskiego Cieszyna.

Edycje

1990

 
I Międzynarodowy Festiwal Teatralny Na Granicy

1991

 
II Międzynarodowy Festiwal Teatralny Na Granicy

1992

 
III Międzynarodowy Festiwal Teatralny Na Granicy

1993

 
IV Międzynarodowy Festiwal Teatralny Na Granicy

Don Šajn

Tradičné bábkové divadlo
Bánska Bystrica

1994

 
V Międzynarodowy Festiwal Teatralny Na granicy

Czarna Julka

Scena Polska
Český Těšín

1995

 
VI Międzynarodowy Festiwal Teatralny Na granicy

Cyrano

Divadlo Astorka – Korzo 90, Štúdio S
Bratislava

1996

 
VII Międzynarodowy Festiwal Teatralny Na granicy

Dr Faustus

Teatr im. S.I. Witkiewicza
Zakopane

1997

 
VIII Międzynarodowy Festiwal Teatralny Na granicy

Její pastorkyna

Městské divadlo
Zlín

1998

 
IX Międzynarodowy Festiwal Teatralny Na granicy

Velkolepý paroháč

Divadlo v Dlouhé
Praha

1999

 
X Międzynarodowy Festiwal Teatralny Na granicy

Bianka Braselli, dáma s dvoma hlavami

Teatro Tatro
Nitra

2000

 
XI Międzynarodowy Festiwal Teatralny Na granicy

Stoličky

Slovenské národné divadlo
Bratislava

2001

 
XII Międzynarodowy Festiwal Teatralny Na granicy

Aria Spinta

Déjà Donné
Praha / Tuoro sul Trasimeno

2002

 
XIII Międzynarodowy Festiwal Teatralny Na granicy

Racek

Klicperovo divadlo
Hradec Králové

2003

 
XIV Międzynarodowy Festiwal Teatralny Na granicy

Howie i Rookie Lee

Teatr Rozmaitości
Warszawa

2004

 
XV Międzynarodowy Festiwal Teatralny Bez granic

Rewizor

Teatr Dramatyczny im. Jerzego Szaniawskiego
Wałbrzych

Push Up 1-3

Divadlo Na zábradlí
Praha

2005

 
XVI Międzynarodowy Festiwal Teatralny Bez granic

...córka Fizdejki

Teatr Dramatyczny im. Jerzego Szaniawskiego
Wałbrzych

2006

 
XVII Międzynarodowy Festiwal Teatralny Bez granic

Prorok Ilja

Teatro Tatro
Nitra

2007

 
XVIII Międzynarodowy Festiwal Teatralny Bez granic

Baldanders

Białostocki Teatr Lalek
Białystok

2008

 
XIX Międzynarodowy Festiwal Teatralny Bez granic

Csődcsicsergő

Hólyagcirkusz Társulat / Bladder Circus Company
Budapest

2009

 
XX Międzynarodowy Festiwal Teatralny Bez granic

Ifigenia nowa tragedia (według wersji Racine'a)

Narodowy Stary Teatr im. Heleny Modrzejewskiej
Kraków

2010

 
XXI Międzynarodowy Festiwal Teatralny Bez granic

Tak wiele przeszliśmy, tak wiele przed nami

Teatr Polski
Bielsko-Biała

2011

 
XXII Międzynarodowy Festiwal Teatralny Bez granic

Jedlíci čokolády

Klicperovo divadlo
Hradec Králové

2012

 
XXIII Międzynarodowy Festiwal Teatralny Bez granic

Nasza klasa

Teatr na Woli im. Tadeusza Łomnickiego
Warszawa

2013

 
XXIV Międzynarodowy Festiwal Teatralny Bez granic

Komedia obozowa

Teatr im. Heleny Modrzejewskiej
Legnica

2014

 
XXV Międzynarodowy Festiwal Teatralny Bez hranic

Caryca Katarzyna

Teatr im. Stefana Żeromskiego
Kielce

2015

 
Międzynarodowy Festiwal Teatralny Bez Granic – dla dzieci

Dzieci z Bullerbyn

Teatr Polski
Wrocław

Ludzie

Pierwsza edycja festiwalu była dziełem osób, znanych z podejmowania transgranicznych inicjatyw. Z czeskiej strony byli to: Jakub Mátl, Gertruda Chowanioková, Ladislav Szpyrc, Marie Vízdalová; z polskiej strony: Jerzy Kronhold, Jerzy Herma, Marian Dembiniok, Mirosława Pindór, Janusz Legoń. Współpracowało z nimi spore grono wolontariuszy. W kolejnych latach do grona organizatorów dołączały instytucje i stowarzyszenia, niekiedy na wiele lat: Dom Narodowy, Městské kulturní středisko (później KaSS Střelnice), Těšínské divadlo, Teatr im. Adama Mickiewicza, Stowarzyszenie Půda, AVE, ETC, Člověk na hranici, Městská knihovna i inne. Niektóre z nich współorganizują festiwal do dzisiaj.

Wśród dramaturgów i konsultantów programowych festiwalu znaleźli się z czeskij i słowackiej strony Ladislav Slíva (dyrektor Těšínského divadla), Karel Král (naczelny redaktor „Svět a divadlo”), Jakub Škorpil („Svět a divadlo”), Tomáš Suchánek (dyrektor „Dream Factory”), Zuzana Uličanská (dziś Divadelný ústav Bratislava), Lenka Zogatová (České centrum, Bratislava) i Martin Porubjak (reżyser). Polską część przygotowywali: Jerzy Kronhold, Marek Gaj, Jacek Sieradzki (redaktor naczelny miesięcznika „Dialog”), Mirosława Pindór, Janusz Legoń; konsultacjami służyli Roman Pawłowski i Artur Pałyga. Ze strony węgierskiej od lat radą służy Sylvia Huszár.

Funkcję dyrektorów festiwalu pełnili: Jerzy Kronhold, Marian Dembiniok, Gertruda Chowanioková i Janusz Legoń. W czasach, kiedy festiwal był organizacyjnie rozdzielony na część czeską i polską, kierowali nimi:  Jerzy Herma, Marian Dembiniok, Roman Rozbroj, Gertruda Chowanioková i Andrea Folterová. Do długoletnich koordynatorów i administratorów festiwalu należą z polskiej strony Regina Bandarewicz  (do 2012), Bogusław Słupczyński (2009, 2015) i Kinga Ciba (od 2009 do dzisiaj); w 2016 do tego grona dołączyła Katarzyna Dendys-Kosecka. W latach 90. z czeskiej strony byli to również pracownicy teatru w Czeskim Cieszynie, zwłaszcza Roman Rozbroj, Dagmar Pavlíková, Joanna Wania. Od początku festiwalu jako wolontariuszki, a później w ramach obowiązków zawodowych zaangażowane były Lucia Bačíková, Petra Slováček-Rypienová i Šárka Klimoszová.

Autorem największej liczby plakatów festiwalowych (18) jest Ladislav Szpyrc, plastyk, kurator wystaw i przewodniczący Stowarzyszenia Půda. Plakaty projektował także Krzysztof Morcinek.

W realizację festiwali zaangażowani byli również pracownicy administracyjni i techniczni Těšínského divadla, KaSS Střelnice, Teatru im. Adama Mickiewicza, Domu Narodowego, Městské knihovny i wielu innych instytucji i organizacji. Realizacja festiwalu nie byłaby również możliwa bez zaangażowania wolonatriuszy z polskiej i czeskiej strony.